Wawel – ciekawostki, których nie znasz (i które Cię zaskoczą)

Wawel łatwo potraktować jak punkt obowiązkowy: wejść na wzgórze, zobaczyć dziedziniec, zrobić zdjęcie, odwiedzić komnaty i ruszyć dalej. Tylko że wtedy umyka spora część jego historii.

Bo Wawel to nie tylko królowie, korony i Smok. Przez wieki był miejscem codziennego życia, później wojskowymi koszarami, przechodził wielkie przebudowy, tracił swoje skarby i odzyskiwał je po latach. A niektóre jego historie prowadzą poza zamkowe mury, między innymi na Senacką, gdzie dziś mieści się Bogoria House.

Mamy Wawel niemal po sąsiedzku, dlatego tym razem zostawiamy klasyczny przewodnik w szufladzie. Oto ciekawostki, dzięki którym podczas następnej wizyty spojrzysz na wzgórze trochę inaczej.

1. Na Wawelu kiedyś znajdowało się całe miasteczko

Dzisiejsza otwarta przestrzeń wzgórza może być myląca. Jeszcze pod koniec XVIII wieku poza zamkiem i katedrą znajdowały się tutaj dwa gotyckie kościoły i ponad trzydzieści innych budowli, otoczonych murami.

Było to tzw. miasteczko wawelskie - część wzgórza związana z funkcjonowaniem dworu, duchowieństwa i zamkowego zaplecza. Większość tej zabudowy zniknęła, gdy Austriacy zaczęli przekształcać Wawel w obiekt wojskowy.

Spójrz pod nogi, kiedy następnym razem będziesz na wzgórzu. W terenie zaznaczono obrysy części nieistniejących budynków. Nagle duży pusty plac zaczyna wyglądać zupełnie inaczej, gdy wyobrazisz sobie, jak gęsto był kiedyś zabudowany.

2. Królewski zamek przez lata służył jako koszary

Renesansowe komnaty pełne żołnierzy zamiast królewskiego dworu? Tak właśnie wyglądał jeden z rozdziałów historii Wawelu.

Po utracie przez Polskę niepodległości zamek został przystosowany do potrzeb wojska austriackiego. Przebudowywano wnętrza, dzielono dawne sale, zamurowywano arkady krużganków, a znaczna część zabudowy wzgórza została rozebrana.

Wojsko austriackie opuściło sam zamek w 1905 roku i wtedy rozpoczął się kolejny wielki etap jego odbudowy i przywracania dawnego charakteru. Wawel, który oglądamy dzisiaj, nie jest więc zabytkiem, który przez setki lat stał nietknięty. Jest również efektem ogromnej pracy konserwatorów, architektów i historyków XX wieku.

3. Polacy naprawdę „składali się” na Wawel

Idąc na wzgórze od strony Kanoniczej, warto zwolnić przy murze prowadzącym w stronę zamku. Znajdują się w nim charakterystyczne kamienne tabliczki z nazwiskami, nazwami szkół, stowarzyszeń, instytucji i miejscowości.

To słynne cegiełki wawelskie.

W 1921 roku Adolf Szyszko-Bohusz rozpoczął społeczną akcję zbierania pieniędzy na restaurację Wawelu. Darczyńcy mogli zostać upamiętnieni własną cegiełką. Akcja trwała aż do 1936 roku i zakończyła się liczbą 6329 fundacji.

To jeden z naszych ulubionych detali na drodze pod zamek. Zamiast przechodzić obok muru automatycznie, przeczytaj kilka napisów. Wielka narodowa historia nagle zaczyna składać się z nazwisk zwyczajnych ludzi.

4. Smok jest legendą. Smocza jama - zdecydowanie nie

Smocza Jama nie została stworzona na potrzeby opowieści o Smoku Wawelskim. To prawdziwa jaskinia krasowa, która powstała około 12 milionów lat temu w jurajskich wapieniach wzgórza.

Cała jaskinia ma około 270 metrów długości, choć udostępniona turystom trasa liczy 81 metrów. Wchodzi się do niej ze wzgórza, a wychodzi już u jego podnóża.

Jeśli zwiedzacie Kraków z dziećmi, mamy małą podpowiedź: nie zdradzajcie wszystkiego przed wejściem. Najpierw Wawel, później zejście ciemnymi schodami do prawdziwej jaskini, a dopiero na końcu spotkanie ze Smokiem ziejącym ogniem. Historia robi wtedy znacznie większe wrażenie.

5. Dzwonu Zygmunt nie uruchamia żaden mechanizm

Dzwon Zygmunt nadal rozkołysywany jest ręcznie, a do prawidłowego uruchomienia potrzebuje dwunastu dzwonników. Sam brązowy dzwon waży 9650 kilogramów, natomiast wraz z całym oprzyrządowaniem - 12 600 kilogramów.

Po raz pierwszy Kraków usłyszał jego dźwięk 13 lipca 1521 roku.

A teraz jeszcze lepsza część tej historii: pierwsze serce Zygmunta pracowało przez 479 lat i wykonało około 12 milionów uderzeń. Po kolejnym pęknięciu zostało zastąpione nowym w 2001 roku.

Zygmunt nie bije codziennie. Jego dźwięk zarezerwowany jest dla najważniejszych świąt i wydarzeń. Kiedy słyszymy go na Senackiej, nadal trudno go pomylić z czymkolwiek innym.

6. Nad głowami posłów wisiały… setki wyrzeźbionych twarzy

W Sali Poselskiej warto zrobić coś, czego podczas zwiedzania często nie robimy: spojrzeć wysoko nad siebie.

Kasetonowy strop zdobią słynne wawelskie głowy. Dzisiaj znajduje się ich tam 30, ale pierwotna dekoracja liczyła aż 193 rzeźby. Powstały około 1540 roku. Dwadzieścia cztery spośród zachowanych głów wróciły na Wawel dzięki postanowieniom traktatu ryskiego z 1921 roku, a sześć kolejnych zostało później przekazanych w darze.

7. Wawelskie arrasy mają za sobą podróż, której mogłoby pozazdrościć wielu podróżników

Zygmunt August zgromadził ogromną kolekcję tapiserii zamawianych w brukselskich warsztatach. Pierwotnie zespół liczył około 160 arrasów, a dziś z królewską kolekcją wiąże się 136 zachowanych tkanin. Ich późniejsze losy brzmią niemal jak scenariusz filmu…

Po rozbiorach część królewskich zbiorów trafiła do Rosji. Po odzyskaniu niepodległości arrasy powróciły do Polski, ale we wrześniu 1939 roku trzeba było ratować je ponownie. Zostały ewakuowane z kraju i ostatecznie znalazły schronienie w Kanadzie. Do Polski wróciły dopiero w 1961 roku - 16 stycznia statek „Krynica” z odzyskanymi arrasami i innymi wawelskimi zabytkami wpłynął do Gdyni.

Kiedy oglądasz je dziś w zamkowych komnatach, warto pamiętać, że nie przetrwały pięciu stuleci dlatego, że przez cały ten czas spokojnie wisiały na Wawelu.

8. Pod renesansowym Wawelem kryje się znacznie starszy Wawel

Krużganki i królewskie komnaty najbardziej przyciągają wzrok, ale historia zabudowy wzgórza zaczyna się dużo wcześniej. Na ekspozycji poświęconej najstarszemu Wawelowi można zobaczyć relikty rotundy św. Feliksa i Adaukta, budowli datowanej na przełom X i XI wieku. To jedna z najstarszych zachowanych budowli sakralnych na wzgórzu.

To dobry moment, żeby uświadomić sobie skalę tego miejsca. Wawel, który widzimy na zdjęciach, jest tylko jedną warstwą historii. Pod nim znajdują się ślady znacznie wcześniejszej zabudowy. Jeśli komnaty królewskie znasz już z poprzedniej wizyty, tym razem właśnie od tej strony zaczęlibyśmy zwiedzanie.

9. Włoski renesans musiał poradzić sobie z krakowską zimą

Dziedziniec arkadowy zamku wygląda tak, jakby kawałek włoskiego renesansu przeniesiono nad Wisłę. To skojarzenie jest jak najbardziej słuszne, przy przebudowie Wawelu pracowali artyści sprowadzeni z Italii, a jednym z ważnych twórców był Franciszek Florentczyk.

Ale Kraków to nie Florencja. Renesansowe rozwiązania trzeba było dostosować do miejscowego klimatu. Dlatego charakterystyczne proporcje najwyższej kondygnacji i wysoki dach zamku nie są jedynie kwestią estetyki, architektura musiała radzić sobie również ze śniegiem i deszczem.

To dobry pretekst, żeby na dziedzińcu nie robić od razu zdjęcia i nie iść dalej. Stań na środku i porównaj wysokość kolejnych kondygnacji. Wawel zdradza sporo swoich historii właśnie w takich szczegółach.

10. Wawel stał się panteonem dopiero wtedy, gdy zabrakło królów

Katedrę Wawelską kojarzymy z monarchami, i słusznie. Od koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku przez około cztery stulecia była najważniejszym kościołem polskich królów.

Po rozbiorach jej rola zaczęła się jednak zmieniać. W 1817 roku pochowano tutaj księcia Józefa Poniatowskiego, rok później Tadeusza Kościuszkę. Od tego czasu Wawel zaczął pełnić również funkcję narodowego panteonu, obok monarchów chowano tu bohaterów i osoby ważne dla polskiej kultury i historii.

Dlatego wizyta w katedrze jest trochę jak przejście przez kilka różnych opowieści o Polsce naraz. Królewskiej, religijnej, politycznej i narodowej.

11. Królewski dwór miał sąsiadów, a jedna z tych historii prowadzi prosto do Bogoria House

I tutaj Wawel spotyka się z historią naszego domu.

Bogoria House mieści się przy Senackiej 6, tuż przy Kanoniczej - ulicy, którą historyczna Droga Królewska prowadziła w stronę wawelskiej rezydencji. Tędy zmierzały uroczyste orszaki związane z koronacjami, królewskimi wjazdami i pogrzebami.

Ale życie królewskiego Krakowa nie kończyło się za bramą zamku.

Historia kamienicy przy Senackiej 6 prowadzi do ludzi związanych z dworem. Według zachowanego opracowania jej dziejów w 1490 roku mieszkał tutaj królewski malarz Jan Goraj, a później królewski kucharz. W XVI wieku dom należał do Jana Staszkowskiego, dowódcy artylerii koronnej. To właśnie z jego rodowym herbem Bogoria wiąże się nazwa kamienicy, a dziś również Bogoria House.

Kilka minut dalej toczyło się oficjalne życie królewskiego dworu, tutaj natomiast mieszkali ludzie, którzy dla niego pracowali, tworzyli i wracali po swoich zajęciach do domu. Była domem blisko Wawelu — a dziś jest miejscem dla osób, które szukają hotelu przy Wawelu w Krakowie z historią wpisaną w adres.

Dziś epoka jest zupełnie inna, ale ta idea pozostaje nam szczególnie bliska. W tych samych murach zatrzymują się kolejni Goście Krakowa. Historia Bogoria House nie potrzebuje inscenizacji ani dekoracji „w stylu dawnych czasów”. Ona już tutaj jest - w adresie, murach i sąsiedztwie Wawelu.

Wawel warto zobaczyć więcej niż raz

Za pierwszym razem patrzymy na Wawel jak na symbol Krakowa. Przy kolejnej wizycie można zacząć dostrzegać jego szczegóły.

Nazwiska na cegiełkach przy drodze. Ślady budynków, których już nie ma. Twarze ukryte wysoko w stropie. Jaskinię starszą o miliony lat od miasta. Arrasy, które przejechały pół świata. Dźwięk Zygmunta, który nadal powstaje dzięki pracy ludzkich rąk.

A później wystarczy zejść Kanoniczą w dół. Kilka minut dalej zaczyna się kolejny fragment tej samej opowieści - Senacka i dom, którego mieszkańcy również byli kiedyś związani z królewskim Krakowem.

Z Bogoria House mamy Wawel niemal za rogiem, ale nie traktujemy go jak atrakcji „do zaliczenia”. To miejsce, do którego warto zaglądać ponownie. Za drugim czy trzecim razem nie trzeba już patrzeć na wszystko. Wystarczy wiedzieć, gdzie spojrzeć.